خلاصه‌ی کتاب:

جلد اولِ «نگاهی کوتاه به تاریخچه روشنفکری در ایران» آغاز روایت زرشناس از پیدایش روشنفکری ایرانی از دوره قاجار تا پایان پهلوی اول است.
در این جلد، نویسنده با تحلیل پیش‌زمینه‌های تاریخی، تماس نخستین ایرانیان با غرب، و شکل‌گیری روشنفکران اولیه، نشان می‌دهد که روشنفکری چگونه در ایران به‌عنوان یک «پروژه هویتی و فرهنگی» متولد شد.
زرشناس به چهره‌هایی چون ملکم‌خان، آخوندزاده، طالبوف و متجددان نخستین می‌پردازد و از خلال آثار و اندیشه‌های آنان، روح زمانه و کشاکش ایران با مدرنیته را تحلیل می‌کند.

توضیحات تکمیلی:

نویسنده در این اثر، روشنفکری را حاصل یک روند پیچیده می‌داند؛ روندی که هم از ساختار سنتی ایران تأثیر پذیرفته و هم از موج مدرنیته غربی.
این جلد به ما نشان می‌دهد که چگونه روشنفکری در ایران از دل تلاش برای «اصلاح»، «پیشرفت»، و «نجات ملی» زاده شد، اما در همان آغاز با مشکلاتی چون ترجمه‌گرایی، گسست فرهنگی و سطحی‌نگری مواجه شد.
اثر، روایتی است از بحران هویت و تلاش برای مدرن شدن، در عصری که ایران بین سنت و تجدد گرفتار شده بود.

حاشیه:

اهمیت جلد اول در آن است که زیربنای فهم روشنفکری معاصر را می‌سازد. بدون شناخت ریشه‌ها و نخستین برخوردها با تمدن غرب، فهم تحولات صدسال اخیر ممکن نیست.
زرشناس با نثر روشن، نگاه تحلیلی، و دقت در منابع تاریخی، تصویری از «لحظه تولد روشنفکری ایرانی» به‌دست می‌دهد؛ لحظه‌ای که هنوز سایه‌اش بر جدال‌های فکری امروز دیده می‌شود.